Historia egzemplarza obowiązkowego

Tradycja egzemplarza obowiązkowego sięga dość odległych czasów. W 1537 r. król francuski Franciszek I wydał ustawę, w której zażądał od drukarzy i księgarzy po jednym egzemplarzu druków dla własnej biblioteki. Dopiero jednak ustawa z 1670 r. zmuszała drukarzy do oddawania czterech egzemplarzy druków, z których jeden miał być przekazywany bibliotece królewskiej w Blois. W Niemczech podobną ustawę wydał w 1699 r. elektor pruski Fryderyk III.1 W siedemnastowiecznej Anglii kapitanowie statków otrzymali rozkaz przywożenia książek dla bibliotek uniwersyteckich z zamorskich podróży. Był to swego rodzaju “egzemplarz obowiązkowy”.2

W wielu krajach europejskich instytucja egzemplarza obowiązkowego wprowadzona została dopiero w XIX lub XX w.

Pierwsza polska ustawa dotycząca egzemplarza obowiązkowego wydana została już w 1780 r. Nakładała ona na drukarnie w Koronie obowiązek dostarczania jednego egzemplarza druków do Biblioteki Załuskich. Podobny obowiązek nałożony został na drukarzy na Litwie - dostarczanie jednego egzemplarza druku do Biblioteki Szkoły Głównej w Wilnie. Lekceważącym te obowiązki groziły dotkliwe sankcje - przepadek dochodu z całego nakładu na rzecz danej biblioteki.

Proces tworzenia biblioteki narodowej został przerwany na skutek upadku I Rzeczypospolitej. Zgromadzony w Bibliotece Załuskich 400-tysięczny zbiór został skonfiskowany przez władze carskie. Idea biblioteki narodowej odżyła dopiero w 1918 r. Gromadzeniu zbiorów sprzyjało wówczas olbrzymie zaangażowanie społeczeństwa. Ustawa z 1932 r. wprowadziła obowiązek bezpłatnego dostarczania druków, jednak w liczbie nie większej niż 10, dla celów bibliotecznych oraz dla rejestracji wszystkich odbitych lub wydanych w państwie druków przeznaczonych do rozpowszechniania. Jego spełnianie spoczywało na zarządzającym zakładem, w którym druk odbito. Natomiast druki odbite poza granicami Polski, a wydane w kraju dostarczać musiał wydawca . W art. 4 przewidziano sankcje - areszt do 4 tygodni i grzywna do 500 złotych lub jedną z tych kar.

Odbudowany po II wojnie światowej księgozbiór Biblioteki Narodowej powstał dzięki m.in. egzemplarzowi obowiązkowemu. Zmiany w ruchu wydawniczym dowiodły słabości powojennych przepisów prawnych, nakładających obowiązek dostarczania bibliotekom bezpłatnych egzemplarzy druków i nagrań dźwiękowych. Wielu wydawców korzystało z tego, że ustawa z dn. 9 kwietnia 1968 r. o bibliotekach3 nie przewidywała żadnych sankcji za naruszenie jej przepisów, tj. nie dostarczenie bibliotekom oddawanych do rozpowszechnienia dzieł.

O ile nie zaznaczono inaczej, treść tej strony objęta jest licencją Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License